E.H. Gombrich, O Freskach (ang.: On Fresco Painting), tłum. Małgorzata Trzebiatowska, Wydawnictwo Smak Słowa, Sopot, 2025.
Krótka historia malowideł ściennych — tak mógłby brzmieć podtytuł niniejszego eseju. W nim autor, wybitny znawca historii sztuki, prowadzi wywód, rozpoczynając od czasów starożytnych.
E.H. Gombrich koncentruje się na zmianach w podejściu do kompozycji malarstwa wypełniającego wnętrza budowli sakralnych, ale także pomieszczeń do użytku prywatnego, gdy sięga do przełomu XIX i XX wieku. Tekst rozpoczyna się odwołaniem do teorii kompozycji, której głosicielem był Leonardo da Vinci: jedna ściana, jedna przestrzeń, jedna scena. Mistrz w ten sposób krytykował podejście polegające na nanoszeniu na ściany kilku osobnych scen, jedna nad drugą. Twierdził, że wyznacza ono różne punkty widzenia malowideł, podczas gdy osoba oglądająca stoi w jednym miejscu. Uważał, że pomysł przedstawienia kilku scen należy zrealizować, tworząc jeden obraz z głównym wydarzeniem na pierwszym planie na wysokości punktu oka osób oglądających oraz pozostałymi, zmierzając ku górze obrazu i odpowiednio zmniejszając postacie i obiekty.
Książa zawiera blisko czterdzieści reprodukcji, na których przykładzie Gombrich omawia poszczególne zagadnienia. To świetny materiał do ich studiowania nawet dla laików. Wystarczy tylko odrobina cierpliwości i skupienia, aby na zdjęciach odnaleźć większość ze wskazanych rozwiązań.
Autor eseju przekonuje, że pomimo zmieniającego się pomysłu kompozycyjnego
ostatecznie zwyciężyła koncepcja włoskiego tytana renesansu, co świadczy o zaakceptowaniu podejścia stosowanego jeszcze w starożytności. Esej prezentuje także inne rozwiązania prezentacji wielu scen, stosowane przez autorów kompozycji naściennych, w które starano się wychodzić naprzeciw postulatowi trzech jedności. Jednym z nich jest wypełnianie całych przestrzeni wydzielonych konstrukcją architektoniczną jedną sceną. Gombrich wyjaśnia ten pomysł na przykładzie kilku prac Rafaela Santi, który wnęki czy powierzchnie ograniczone kolumnami, łukami lub innymi elementami konstrukcyjnymi wypełnia jednym spójnym przedstawieniem. Inna metoda polega na zastosowaniu pośród scen symbolu naniesionego prostą kreską, swoistego piktogramu.
W dalszej części eseju autor pochyla się nad zagadnieniem koegzystencji elementów symbolicznych, narracyjnych i dekoracyjnych w malarstwie naściennym. Ilustrując to zagadnienie, posługiwał się m.in. przykładami dzieł Giotta, komentując przyjmowane przez niego rozwiązania.
Całość wykładu została bardzo bogato zilustrowana. Książa zawiera blisko czterdzieści reprodukcji, na których przykładzie Gombrich omawia poszczególne zagadnienia. To świetny materiał do ich studiowania nawet dla laików. Wystarczy tylko odrobina cierpliwości i skupienia, aby na zdjęciach odnaleźć większość opisywanych rozwiązań. One same też stanowią skondensowaną historię artystycznego ozdabiania wnętrz.
Po O Gaugainie oraz O ciele to trzecia pozycja z serii Miniatur o Sztuce, którą przeczytałem. Taki wykład bardzo mi odpowiada. Co prawda, niektóre fragmenty mogą być dość wymagające dla mniej przygotowanych czytelniczek i czytelników, całość jednak odbieram jako fascynującą przygodę ze sztuką.
Zdjęcie: Andrea Pozzo, Apoteoza św. Ignacego, Kościól św. Ignacego w Rzymie. Źródło: Wikipedia. Creative Commons Attribution-Share 2.0 Generic license.