John Maxwell Coetzee, Żywoty zwierząt (ang.: The Lives of Animals), tłum. Anna Dobrzańska-Gadowska, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa, 2004
oraz
Franz Kafka, opowiadanie Sprawozdanie dla Akademii w przekładzie Juliusza Kydryńskiego z tomu Opowieści i przypowieści, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 2016.
Oba utwory stanowią swoiste traktaty o stosunku ludzi do zwierząt. Ich powstanie dzieli kilka pokoleń, stosują też inne środki wyrazu. Łączy je jednoznaczny przekaz.
Okładka polskiego wydania książki południowoafrykańskiego pisarza na pierwszy rzut oka może sugerować, że środek kryje orwellowski Folwark zwierzęcy. Skojarzenie okazuje się trafne w tym sensie, że John Maxwell Coetzee porusza zagadnienie dominacji, czasem bezrefleksyjnej, człowieka nad zwierzętami. Przekaz
został ciekawie skonstruowany. Oto pisarka Elizabeth Costello, ikoniczna bohaterka utworów noblisty, wygłasza w jednym z uniwersytetów dwa wykłady na temat stosunku ludzi do zwierząt. Nadaje im tytuły sugerujące bardzo uniwersalistyczne podejście do zagadnienia: Filozofowie i zwierzęta oraz Poeci i zwierzęta. Jej bardzo liberalne poglądy niemal zrównują człowieka i zwierzę jako równoprawnych członków społeczności, a podkreślając, jej zdaniem, przedmiotowe traktowanie czworonogów przez ogół, porównuje je do holokaustu. Coetzee skonstruował obie części w taki sposób, by poprzez odzwierciedlenie odbywającej się po odczytach dyskusji zderzyć ze sobą różne spojrzenia. Bazują one na intuicji, wierze, sugerują się wynikami badań behawioralnych, a ich zwolennicy uznają co najwyżej niewielkie ograniczenie dominacji człowieka. O ile wyśmiewa się niektóre podejścia, podkreślając ich antropocentryczność, a więc niechęć człowieka do postawienia się w pozycji zwierząt, nie rozstrzyga się ostatecznie, kto ma rację, choć jeśli założyć, że pani Costello to alter ego pisarza, jego opinia staje się dość oczywista.
W jednym z wykładów Elizabeth Costello mówi: „nie istnieją granice wysiłku, jaki możemy i powinniśmy wkładać we wchodzenie w położenie innych”. Nieprawdaż?
Opowiadania-wykłady zostały uzupełnione czterema esejami kreślonymi piórami naukowców z różnych dziedzin: filozofii, literatury, religii i etyki oraz psychologii. Dzięki temu wydawca całości proponując szerokie spojrzenie na problem, pozwala na przyjęcie różnych punktów widzenia, zachowując jednocześnie wstrzemięźliwość w ocenie zachowania.
Franz Kafka zastosował odmienny sposób zaapelowania do ludzkich sumień. Jego Sprawozdanie dla Akademii to pozornie pozbawiony odautorskiego komentarz
a referat wygłaszany przez „uczłowieczonego” szympansa przed szacownym gronem akademików. To smutna w swojej istocie relacja o jego kontaktach z ludźmi począwszy od złapania i uwięzienia pod pokładem statku w niewielkiej klatce poprzez tresurę zmierzającą do nabywania ludzkich umiejętności aż do bycia gwiazdą-dziwadłem, której czasem zarządza menedżer. Z poczuciem źle skrywanej rezygnacji bohater opowiadania stwierdza, że jedyną skuteczną ucieczką jest dla niego podporządkowanie się woli silniejszego, gdyż tylko to pozwala mu przeżyć, a dosłowna ucieczka prawdopodobnie skończyłaby się jego śmiercią. W niniejszym tekście w sposób mniej bezpośredni niż w swoim apelu List do ojca pisarz przekonuje, jak bardzo upodlające są bezrefleksyjna dominacja oraz psychiczne i fizyczne zniewolenie.
Stosując odmienne zabiegi literackie, obaj autorzy wprost zwracają się do ludzi, aby okazywali altruizm naszym zwierzęcym przyjaciołom. W jednym z wykładów Elizabeth Costello mówi: „nie istnieją granice wysiłku, jaki możemy i powinniśmy wkładać we wchodzenie w położenie innych”. Nieprawdaż?
Przeczytaj też o innych utworach Johna Maxwella Coetzee: 1. Nadzieja, 2. Wiek żelaza oraz 3. Polak.