Ivo Andrić, Most na Drinie (serb.: Na Drini Cuprija), tłum. Halina Kalita, Wyd. Czytelnik, Warszawa, 1985.
Autor pisze o Wyszegradzie, mieście położonym nad Driną w dzisiejszej Bośni i Hercegowinie, przez stulecia tyglu kulturowym. Następnie Andrić prowadzi powieściowe wydarzenia od szesnastego wieku do wybuchu Pierwszej Wojny Światowej.
Jeden z jego najpopularniejszych utworów nie odtwarza wprost biegu historii. Pisarz opowiada o ludziach, opisując ich losy na tle toczących się wydarzeń. Oś tych ostatnich stanowi tytułowy most, ostoja rozwijającego się przy nim miasta. Dzięki temu zabiegowi powieść przy pierwszym wrażeniu historyczna, w rzeczywistości zyskuje charakter społeczny. Czytając zatem, śledzimy rozwój miasta poprzez losy jego mieszkańców, zbiorowego bohatera powieści.
Otwiera ją wydarzenie stanowiące jej fundament — budowa mostu o jedenastu przęsłach przerzuconego na górską Driną w Bośni, zamieszkanego przez południowych Słowian kraju włączonego zbrojną ręką do Wielkiej Porty w poprzedzającym to wydarzenie stuleciu. Tytułowa budowla stanowi najważniejszy symbol powieści. Z jednej strony podkreśla potęgę i trwałość tureckiego państwa — wszyscy mieszkańcy miasta bez względu na wyznanie wydają się dumni, że akurat u nich powstało to wiekopomne dzieło. Owo poczucie tożsamości wzmocnione zostaje osobą decydenta, który sfinansował budowlę. To Wielki Wezyr, ale niegdyś mieszkaniec tych ziem, którego jako młodego chłopca wywieziono stąd w ramach branki. Duma z dokonań „jednego z nich” wzmacnia poczucie jedności mieszkańców kultywujących różne tradycje i jednocześnie łagodzi gorycz podporządkowania się najeźdźcy. Podobnie do powieści Ismaila Kadare Most o trzech przęsłach Andrić nawiązuje do powszechnych w regionie legend. Według nich powodzenie inwestycji i trwałość budowli zapewnia dopiero złożenie ofiary z człowieka zamurowanego wewnątrz budowli. Tytułowy most wreszcie staje się niemym obserwatorem skutków spowodowanych wiatrem historii, co ważniejsze jednak jest jednocześnie świadkiem ludzkich radości i dramatów.
Napisana przed ponad osiemdziesięciu laty powieść barwnie przedstawia wpływ wydarzeń historycznych na losy poszczególnych osób. Choć miejscami rozwlekła, szczególnie gdy jej bohaterowie przedstawiają poglądy polityczne bliskie autorowi, stanowi ciekawe zestawienie historii i przemian społecznych.
Powieść stanowi ciekawą analizę ludzkich postaw w reakcji na zmiany wymuszane polityką lub nowymi obyczajami. W konsekwencji zaglądamy w dusze oportunistów odrzucających wszystko, co pachnie nowością i zmianą stylu życia. Jeszcze więcej miejsca jednak narrator poświęca tym postaciom, które odważnie biorą wiatr zmian w żagle. W ten sposób niejako gloryfikuje ich, podkreślając, że tylko prężność oraz odwaga w działaniu prowadzą do postępu i zmian.
Opisywana społeczność przedstawiona została jako mieszanka kulturowa, w której każdy potrafi się odnaleźć. Jedność miejsca, pokoleniowe sąsiedztwo oraz wspólnota celów sprawiały, że różnice wiary i narodowości nikomu nie przeszkadzały w zgodnym współżyciu. Zmiana postaw nastąpiła na przełomie XIX i XX wieku, kiedy budziły się ruchy nacjonalistyczne. Andrić w sposób zawoalowany, ale jednocześnie nietrudny do uchwycenia sugeruje, że płynące z nich zło — z zewnątrz — doprowadziło do zmiany w sposobie myślenia społeczeństwa, kiedy to zróżnicowanie etniczne niemające dotychczas istotnego znaczenia, urastało do rangi fundamentalnego problemu. O wiele ostrzej sformułował to tomie opowiadań Sarajewskie Marlboro krajan Andrića, Miljenko Jergović, wprost przypisując politykom winę za spowodowanie sytuacji, w której sąsiad sąsiadowi staje się wrogiem.
Pisarz kieruje swoje przesłanie do mieszkańców dawnej, przedwojennej jeszcze — powieść powstała w 1943 roku — Jugosławii. W przeciwieństwie do wspomnianego wcześniej Jergović’a, który wyraźnie szuka swoich odbiorców również poza społecznością Bałkanów, Andrić często jedynie sygnalizuje ważne wydarzenia, które będąc oczywistymi dla mieszkańców tamtych ziem, wydać się mogą niezrozumiałymi dla innych czytelników, zmuszając ich do poszerzenia wiedzy w innych źródłach. Bez wątpienia warto to zrobić.
Napisana przed ponad osiemdziesięciu laty powieść barwnie przedstawia wpływ wydarzeń historycznych na losy poszczególnych osób. Choć miejscami rozwlekła, szczególnie gdy jej bohaterowie przedstawiają poglądy polityczne bliskie autorowi, stanowi ciekawe zestawienie historii i przemian społecznych.
Zdjęcie: most na Drinie; źródło: Wikipedia na podstawie licencji zamieszczonej tutaj. Oryginalne zdjęcie zostało przycięte.
