Prosper Mérimée, Carmen, tłum. Tadeusz Boy-Żeleński, Wyd. Książka i Wiedza, Warszawa,1989.
Wola człowieka i umysł nie dorównują sile namiętności. Główni bohaterowie trzech opowiadań zawartych w zbiorze płacą za to wysoką cenę.
Fabułę tytułowej noweli znają wszyscy miłośnicy opery. Georges Bizet, opierając się na libretcie napisanym na podstawie tekstu Prospera Mérimée, skomponował przebój o tym samym tytule. W obu utworach szaleńcza miłość prowadzi do nieszczęścia. Co ciekawe, uwieczniona w tytule Cyganka nie jest główną postacią wydarzeń. To femme fatale, która doprowadza zakochanego w niej do szaleństwa mężczyznę do decyzji ostatecznych.
Mérimée precyzyjnie charakteryzuje emocje targające ludzką naturą.
Słowo „emocje” może służyć jako hasło
charakteryzujące wszystkie nowele prezentowanego zbioru. W drugiej z nich młody szlachcic, którego rodzice wychowywali na prawego człowieka, kiedy opuszcza dom rodzinny, wypływając na szerokie wody życia, daje się ponieść chęci zaczerpnięcia z niego jak najwięcej bez względu na koszty ponoszone przez otoczenie. Impulsywna reakcja w krytycznej sytuacji sprawia, że młody człowiek, przed którym dopiero otwiera się życie, staje się zbiegiem. Propozycja morału płynącego z tej historii trąci naiwnością, stanowi jednak pochwałę refleksji i pokory.
Nowela zamykająca tom to prosta krytyka chciwości. Właśnie ona wpycha główną postać w ręce podobnego jej oprawcy. Nawet późniejszy szlachetny poryw nie poprawia sytuacji. Spirala przemocy prowadzi do zagłady.
Mérimée precyzyjnie charakteryzuje emocje targające ludzką naturą (patrz też: Alfred Hayes, Zakochany). Co prawda, romantyczny duch pierwszych dwóch historii oraz staromodny sposób snucia opowieści (utwory powstały w dziewiętnastym wieku) mogą osłabiać przyjemność lektury, należy docenić u narratora zdolność obserwacji i znajomość zachowań osoby targanej namiętnościami.