Kazuo Ishiguro, Klara i Słońce (ang.: Klara and the Sun), przekład Andrzej Szulc, Wydawnictwo Albatros, Warszawa, 2021.
O tytułowej bohaterce powieści Kazuo Ishiguro podświadomie myślimy jako o miłej dziewczynie z sąsiedztwa. Dla porządku co kilka scen pisarz przypomina jednak, że to tylko android.
W swoich rozważaniach autor posunął się trochę dalej niż Philip K. Dick w powieści Czy androidy śnią o elektrycznych owcach?. Jego humanoidalne roboty analizują, obserwują, czują, myślą abstrakcyjnie, planują i budzą sympatię. Co więcej, ich właściciele okazują im szacunek i podobnej postawy oczekują od innych.
Najważniejszy w powieści nie wydaje się jednak aspekt degradacji społecznej oraz potęgi wiedzy, ale zagadnienia moralne towarzyszące rozwojowi tej ostatniej.
Noblista umieszcza powieściowe wydarzenia w bliżej nieokreślonej przyszłości oraz miejscu. W sklepie z szerokim asortymentem sztucznych przyjaciół (SP), urządzeń łudząco podobnych do człowieka, które mają zapewniać pomoc i towarzystwo bogatym z domu nastolatkom, maszyny te marzą, by zjawił się ktoś, kto je wybierze.
Po wielu dniach przydarza się to tytułowej Klarze, która uszczęśliwiona zostaje wysłana w paczce do „swojego” domu, gdzie ma odgrywać rolę SP pewnej nastolatki, którą sobie upodobała (z wzajemnością!), gdy ta ostatnia oglądała ją wcześniej przez wystawową szybę. W trakcie lektury zanurzamy się w świat potęgi umysłu. W nim bycie lepszym od innych oraz osiąganie sukcesu staje się najważniejszym wykładnikiem wartości życia. Niemal wszechmocna wiedza nauki pozwala na korektę genetyczną dzieci tak, aby podnieść ich potencjał intelektualny, aby następnie zwiększyć ich szanse w starciu z innymi żądnymi sukcesu indywidualnościami. Nawet ryzyko śmiertelnych powikłań takiego zabiegu u dziecka nie odstrasza tych rodziców, których stać na zabieg. Do takiego domu trafia Klara. Jej zadaniem jest umilanie życia skorygowanej (tak ich się nazywa), umierającej geniuszce, Josie.
Świat dziewczyny różni się już od doświadczeń jej rodziców. To nie tylko wyścig szczurów wyniesiony na piedestał. To także atomowa społeczność młodych ludzi kształcących się indywidualnie bez zwykłych kontaktów z rówieśnikami. Aby młodzi umieli się porozumieć, organizuje się specjalne spotkania kształcące zdolności komunikacji. Z drugiej strony, w większych skupiskach ludzkich tworzą się mikrospołeczności zamykające się przed innymi i potencjalnie wrogo do nich nastawione.
Najważniejszy w powieści nie wydaje się jednak aspekt degradacji społecznej oraz potęgi wiedzy, ale zagadnienia moralne towarzyszące rozwojowi tej ostatniej. Klara jako SP zostaje przedstawiona jako byt myślący i świadomy swojego istnienia oraz zadań, jakie przed nim (nią?) zostały postawione. Ba, to osoba (!) pytana o opinię oraz której powierza się ważne misje. Czy jedną z nich może być zastąpienie bliskiej osoby, która już odeszła? Co z nią zrobić, gdy nie będzie już potrzebna? Sześćdziesiąt lat wcześniej Stanisław Lem podjął już ten temat w powieści Powrót z gwiazd. Ishiguro posuwa się dalej i proponuje „humanitarne” rozwiązanie.
Przy całym ładunku egzystencjalnych pytań, które Klara i Słońce niesie, można ją odczytać jako pochwałę lojalności i podkreślenie wagi człowieczeństwa w świecie tak bardzo uzależnionym od wytworów ludzkiego umysłu. Ishiguro napisał tę powieść tuż przed powszechnym udostępnieniem modeli sztucznej inteligencji. Trafił idealnie. Szkoda zatem, że niektóre partie nużą swoim przegadaniem, a część dialogów zostało wypełnionych niewiele znaczącymi zdaniami.
W 2026 roku ekranizację utworu wyreżyserowała Taika Waititi. Chociaż w filmie nie brak zmian w stosunku do oryginału, główne zagadnienia zostały podobnie odzwierciedlone. Film jednakże nie od razu pozwala się domyślić prawdziwego celu zakupu Klary przez matkę Josie. Adaptacja tchnie optymizmem, a akcja płynie wartko i interesująco. To takie kino familijne nieco wyższych lotów.