Przeskocz do treści

Zieleniak

Anna Augustyniak, Zieleniak, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa, 2026.

Zieleniak to na poły fabularyzowana, na poły dokumentalna opowieść o zaskakująco mało znanej i jednocześnie tragicznej odsłonie Powstania Warszawskiego. To historia kobiet wraz z rodzinami więzionych w tytułowym obozie w pierwszych tygodniach sierpnia 1944 r., których los został naznaczony gwałtami i śmiercią zadanymi z rąk współpracującej z hitlerowcami Rosyjskiej Wyzwoleńczej Armii Ludowej (ros. RONA).

Na początek przytoczmy garść faktów. Niedługo po wybuchu Powstania mieszkańcy Ochoty zostali wygnani z domów i stłoczeni na terenie Zieleniaka — hali targowej przy ulicy Grójeckiej. Miejsce to stanowiło obóz przejściowy poprzedzający dalszą deportację głównie do Pruszkowa. Ludzie przebywali tam stłoczeni bez jedzenia i picia czy też zapewnienia jakichkolwiek warunków sanitarnych. Dziewczęta i kobiety masowo gwałcono, w wyniku czego często umierały z wycieńczenia lub tortur. Niewielu z nich poddanych temu procederowi udało się przeżyć.

Trudno przejść obojętnie obok Zieleniaka. Ogromny tragizm losów ofiar tego obozu przejściowego podkreśla fakt, że przed ukazaniem się książki wiedza o tym wydawała się dostępna tylko nielicznym.

Książka nie stanowi suchego reportażu przywołującego fakty. Anna Augustyniak przyjęła podejście fabularne. Piekło zgotowane stłoczonemu tłumowi, a szczególnie kobietom, obserwujemy oczami rodziny głównych bohaterów oraz kilkunastu spotkanych przez nich osób. To tak, jakby do środka wprowadzono operatora z kamerą, którego zadaniem jest filmowanie rozgrywających się tam wydarzeń. Z jednej strony zatem utrwalane jest bezrozumne okrucieństwo członków RONA, z drugiej — reakcje ludzi na otaczające ich zło. Bardzo wyraźnie widać mieszankę egoizmu z odruchami człowieczeństwa, czy też determinację w zdobywaniu żywności oraz ochranianiu kobiet przed spojrzeniem żołdaków łakomie wyszukujących kolejne ofiary. Najbardziej jednak uderzają sceny powolnego obojętnienia na zło. W najbardziej dojmujący sposób wyraża to scena zabawy dwóch dziewczynek lub późniejsza relacja jednej z nich, kiedy to opowiada, że zły żołnierz „Przyszedł w nocy, podwinął mamusi sukienkę, potem spuścił swoje spodnie i wbił w brzuszek coś, co dyndało mu między nogami. […] Mamusia krzyczała i przyszło jeszcze więcej żołnierzy. […] Cała krew z mamusi wyleciała”. W pewnym momencie opowieść zostaje przerwana relacjami świadków i ofiar pochodzącymi z archiwów. Każda liczy tylko kilka zdań, którymi na zimno i wprost cudem uratowani opisują barbarzyńskie okrucieństwo oprawców.

Trudno przejść obojętnie obok Zieleniaka. Ogromny tragizm losów ofiar tego obozu przejściowego podkreśla fakt, że przed ukazaniem się książki wiedza o tym wydawała się dostępna tylko nielicznym. Ja także o tym nie słyszałem. Czy to pierwsza pozycja, która szersze grono opinii publicznej informuje o tych kilku pierwszych tygodniach Sierpnia? Lektura dla wszystkich.

Przeczytaj też o reportażu Rafała Hetmana Izbica, Izbica.